پایه اول تاششم ابتدایی آذربایجان

گِل در معرض هوا، در صورت نبودن رطوبت، به سرعت خشک ميشود و ترک برمي دارد؛ چون سطح خارجي آن زود خشک م يشود ولي لايه دروني آن هنوز خيس است و فشار دروني، باعث ايجاد ترک در سطح خارجي گِل ميشود. بر اين اساس، بايد سرعت خشک شدن را کند کرد . براي اين کار، حجم ساخته شده را درون نايلون مي گذارند

و سورا خهاي کوچکي در سطح نايلون ايجاد ميک‌نند تا هوا به صورت محدود به داخل آن نفوذ کند و حجم ساخته شده، به آرامي خشک شود.

پس از خشک شدن گِل، مي توان آن را پخت که در اين صورت، به آن سفال مي گويند. گلِ، تحت تأثير حرارت در کوره تغيير ميک‌ند و سفت، محکم، انعطاف ناپذير و سنگ مانند م يشود؛ بدون اين كه با گذشت زمان، تغيير كند. رنگ خاک

وقتي سطح حجم گلي خشك شد، آب هاي قسمت زيرين توسط لوله هاي مويين به سطح مي آيد و در هوا پخش م يشود و خشك شدن، به تدريج صورت مي گيرد. 10ساخت اشياي گلي به چند روش انجام مي شود: با دست ، با چرخ سفالگري و از طريق قالب گيري. پس از ساخت حجم گلي و خشک شدن تدريجي آن، مرحله پخت فرا مي رسد. درجه حرارتي که در آن، حجم گلي پخته م يشود، به نوع گل بستگي دارد.

گل معمولي در دماي 1000 درج ه سانتي گراد پخته مي شود. در دماي پايين تر، حجم کاملاً پخته نخواهد شد و استحکام کافي را نخواهد داشت؛ به همين علت ، ميزان سختي آثار سفالي گوناگون، متفاوت است. براي نمونه، سفالينه هاي يافت شده در حفريات باستان شناسي، نشان دهنده تفاوت روش پخت سفال در دور ههاي مختلف است. متأسفانه ، بسياري از اين آثار محکم نيستند و در عمليات حفاري، به راحتي مي شکنند. )

ب- فعاليت هاي يادگيري دانش آموزان

دانش آموزان در سا لهاي قبل، در برنام ههاي مختلف حجم سازي با گل رس ، ابتدا با ويژگي هاي گل که ماد هاي نرم، شکل پذير و نقش پذير است، آشنا شده اند و اين ويژگي ها را تجربه كرده اند. آ نها ياد گرفته اند كه در هر جلسه حجم سازي با گل رس لازم است:

1 -1 از گل هاي آماده و بهداشتي استفاده کنند.

2 -2 ناخ نهايشان کوتاه باشد.

3 -3 در موقع کار با گل ، پيش بند ، کاور يا لباس کار مناسب بپوشند. آن ها مي توانند از لبا سهاي مستعمل ب هويژه پيراهن

مردانه آستين کوتاه بدون يقه استفاده کنند و دكمه هاي آن را از پشت سر ببندند.

4 -4 روي ميز کار را با نايلون بپوشانند.

5 -5 از ظرف آب مناسب استفاده کنند. ظرف آب بايد کمي سنگين وكمي بزرگتر از دست آن ها باشد تا به سادگي

نريزد. يک کاسه بزرگ سفالي براي اين كارمناسب است.

6-6 پيش از شروع کار، با دانش آموزان به گفت و گو بپردازيد و دربارة تجربيات قبلي و آن چه مي خواهند بسازند، با

آن ها صحبت کنيد.

7-7 دانش آموزان ابتدا گل را ورز دهند تا به کيفيت مناسب برسد. براي ورز دادن، آن را روي سطح به صورت تخت

در آورند سپس با پاشنه دست گل را به طرف جلو بکشند، لوله ک‌نند و دوباره به طرف جلو فشار دهند تا هواي درون

گل خالي و آماده کار شود.

8-8 اگر گل شل بود، آن را روي كاغذ كاهي بگذارند، كمي غلت دهند تا آب اضافه آن گرفته شود. در حين کار، گل

اضافي را در نايلون قرار دهند تا خشک نشود.

9-9 در صورت ترک برداشتن حجم گلي در زمان ساخت، محل ترک را با اسفنج مرطوب يا انگشت خيس به نرمي به هم بچسبانند.

 10با 10 براي اتصال دو تکه گِل به يکديگر )مثل دسته که به ظرف چسبانده م يشود(، محل مورد نظررا با شيئي نو ک تيز خراش دهند و با مقداري گل شل و کمي فشار به هم بچسبانند.

 11 پس از اتمام کار، تمامي سطح کار را با اسفنج و دوغاب )گل شل( يکدست و صاف کنند.

 12 مي توانند به روش هاي گوناگون و با استفاده از اشياي مختلف جمع آوري شده ، روي شيء گِلي نقوش مختلفي ايجاد کرده و آن را تزيين كنند.

 13 گِل باقي مانده را جمع آوري کنند و در نايلون يا ظرف پلاستيکي دَر بسته اي قرار دهند.

 14 پس از پايان کار، ظرف هاي آب را تميز کنند و در جاي مناسب قرار دهند.

 15 براي اين که حجم يا ظرف ساخته شده به سرعت خشک نشود)چون ترک برم يدارد يا م يشکند( روي آن را با نايلون سوراخ دار بپوشانند.

 16 پس از پايان کار با گل ، دستهاي خود را با آب و صابون بشويند.

 17 لباس کار خود را تاکنند و در جاي مناسب قرار دهند.

18 آثار خود را پس از خشک شدن، رنگ آميزي کنند، براي اين کار از رن گهايي که پوشانندگي بيشتري دارند،

مانند آبرنگ غليظ، اکريليک، گواش 44 يا رنگ پلاستيک استفاده ک‌نند؛ چون هم به خوبي در آب حل مي شوند و هم استفاده از آ نها آسان تر است.

 19 براي سطوح بزرگ تر يا رنگ آميزي کامل، قلم موي بزرگ تر مناسب است. پس از پايان رن گآميزي، روي شيء رنگ آميزي شده را با روغن جلا، کيلر يا اسپري براق کننده بپوشانند تا رنگ آن ثابت شود. بهتر است دستكش پلاستيكي بپوشند و روي شيء رنگ آميزي شده را با ابر كوچكي آغشته به روغن جلا، بپوشانند.

استفاده از اسپري براق کننده در محيط کلاس و يا محيط بسته خطرناک است. معلم مي تواند کارهاي دانش آموزان را در يک محيط باز مانند حياط مدرسه اسپري بزند.

 20 شيء گلي ساخته شده را پس از خشک شدن در جعبه هاي محکم، لابه لاي کاغذهاي نرم رشته رشته شده، نگهداري کنند.

يکي از رو شهاي قديمي ساختن ظرف روش فتيله اي است که پس از اختراع چرخ سفالگري نيزهمچنان رونق دارد. چون ظرف هاي بزرگ را نمي توان با چرخ سفالگري ساخت؛ براي ساختن آن ها از روش فتيل هاي يا از روش قالب گيري استفاده ميک‌نند. )ساختن كف ظرف به روش فتيله اي اضافه شود. در روش فتيله اي براي ساختن ظرف، ابتدا کف ظرف را به شكل مورد نظر و به صورت تخت)يك تكه يا با روش فتيله اي( آماده ميکنند، سپس گل را به شکل فتيله اي باريک درآورده و به صورت حلقه اي دورتادور کف ظرف مي پيچند و لاي ههاي بعدي را اضافه ميک‌نند تا جايي که ديواره ظرف کامل شود. براي اتصال حلقه هاي فتيله، با استفاده از ابزار نوک تيز، بر روي محل اتصال)دولايه فتيله گلي(، خراش ايجاد ميکنند. سپس به کمک گِل شُل )دوغاب ياچسب گل( دو لايه فتيله را به هم متصل کنند)